Email: caoi.ir@post.com Telegram ID: @caoiran

Study

کوی های مسکونی کوتاه مرتبه تهران در دوره پهلوی دوم*

نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی دوره ۱۹- شماره ۱- بهار ۱۳۹۳

حامد طالبی** ¹، عیسی حجّت ²، محمّد فرضیان ³

1 کارشناس ارشد معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران - 2 استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران - 3 استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

تاریخ دریافت مقاله 92/ 7/ 3 ، تاریخ پذیرش نهایی( 92 / 12 / 24 )

 pahlavi architecture

چکیده

عرصه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران شاهد تحوّلات وسیعی در دوران پهلوی بودند. این تحوّلات، اثرات فرهنگی، جمعیّتی و کالبدی وسیعی بر جای گذاشتند. در این دوره، تمرکزگرایی، مهاجرت و سیاستهای توسعه موجب رشد فزآینده جمعیّت تهران شدند و به این ترتیب کمبود مسکن و گرانی زمین در پایتخت پدید آمد. در چنین شرایطی، کوی های مسکونی متعدّدی با بهره گیری از اصول معماری و شهرسازی نوین در اطراف تهران ساخته شدند که پیش از این سابقه نداشتند. با این وصف این پژوهش بر آن است که مشخّص نماید چه عواملی منجر به شکل گیری این رهیافت تازه شدند؟ آیا برای پاسخ به این پرسش بررسی تحوّلات معماری این دوران کفایت می کند؟

در انجام این پژوهش از روش تحقیق تفسیری- تاریخی استفاده گردید و با بررسی نقش احتمالی حامیان و مخاطبان کویها، حکومت، مردم و معماران اضلاع نقش آفرین در پیدایش این رهیافت دانسته شده، نقش آنها در پیدایش و پذیرش این کوی ها مورد کاوش قرار گرفت. مشخّص گردید که نوگرایی در دوران پهلوی خصوصیت مشترک و علّت همسویی اراده این سه عامل در مسیر پیدایش این کوی ها است و در رسیدن به پاسخ نقشی کلیدی ایفا می کند. این مطالعه نشان داد که همگرایی حکومت، مردم و معماران در یک تحوّل معماری ضروری است.

واژه های کلیدی

 توسعه، نوگرایی، معماری نو، تحوّل سکونت، کوی های مسکونی.

*مقاله حاضر برگرفته ازپایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده اول با عنوان «بهبود الگوی سکونت در کوی شهرآرای تهران با رویکرد حفظ هوّیت بافت» و به راهنمایی نگارندگان دوم و سوم می باشد که در اسفند 1391 در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران از آن دفاع شده است.

** نویسنده مسئول: تلفن 02155484002، نمابر: 02166972083 . E-mail: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

 

مقدمه

در دوران پهلوی تحوّلات وسیعی در عرصه های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایران به وقوع پیوست. تمرکز روزافزون قدرت و نظام کشوری، جنگ جهانی دوم، کودتای 28 مرداد 1332 ش.اجرای برنامه های توسعه و افزایش مبادلات اقتصادی و فرهنگی با غرب نمونه هایی از این تحوّلات بودند که اثرات جمعیّتی، کالبدی و فرهنگی وسیعی بر جای گذاشتند.

در شهر تهران، تمرکزگرایی، مهاجرت و سیاستهای توسعه باعث شدند که طی دهه های 1310 تا 50 ش. موج افزایش جمعیّت پایتخت را درنوردد. تمرکزگرایی در سیاست و اقتصاد طی دوره پهلوی اول، شهر تهران را مرکز تنظیم و تنسیق همه امور، دولت مرکزی را فربه و وسعت و جمعیّت تهران را افزایش قابل ملاحظه ای داد (حبیبی، 1385 ، 31 و 32) با اشغال کشور توسّط متّفقین، قحطی در برخی مناطق، تورّم فزآینده، نبود امنیّت، نیاز به خدمات شهری و دیوان سالاری مردم را به امید شرایط بهتر به شهرهای بزرگ کشاند (مدنی پور، 1381 ،26 ) و مهاجرت به تهران را شدّت بخشید و لغو قانون اخذ مجوّز برای رفتن از شهری به شهر دیگر در اسفند 1321 ش. نیز آن را تسهیل نمود (بسکی، 1376 ،6) سیاستهای توسعه در دوره پهلوی دوم مانند قطبی کردن اقتصاد و شیوه نوظهور سرمایه داری، پایتخت را به قطب اصلی فعّالیتهای عمرانی دولت و مؤسّسات خصوصی تبدیل کرد و منجر به ادامه روند مهاجرت و افزایش جمعیّت در تهران شد¹.  شهر تهران در این سالها رشد جمعیّت بالای چهار درصد را تجربه نمود².

در پی این سلسله از تحوّلات، به تدریج در دهه 1320 ش. کمبود شدید مسکن و گرانی زمین و خانه پدید آمد. در حالی که روند تولید مسکن و ساخت و سازهای خرد در تهران و حواشی آن برای رفع این معضل کفایت نمی کرد، رهیافتی برای رفع این مشکل شکل گرفت که پیش از این سابقه نداشت. طی دهه های 30 و 40 ش.

کوی هایی ساخته شدند که به الگوهای تازه معماری و سبک نوینی از سکونت در تهران تکیه داشتند. این کوی ها به تدریج جذب بافت شهری پایتخت شدند و امروزه اثراتی از نام، ساختار یا بافت کالبدی آنها در مناطق مختلف پایتخت مشاهده می شود.

(تصویر1 ).کوی های چهارصد دستگاه، نارمک، نازی آباد، شهرآرا، تهران ویلا، کن، مهران و سیزده آبان از جمله این کوی ها بودند .³

(تصویر2 ) .که در آنها خصوصیاتی مانند احداث کوی مسکونی در قالب یک پروژه مشخّص، به کارگیری اصول شهرسازی جدید در طرّاحی ساختار کوی، استفاده از الگوهای ساختمانی تازه به صورت واحدهای مسکونی تک خانواری و آپارتمانهای کوتاه مرتبه و اتکا به روشهای نوین ساخت قابل مشاهده بود.

در حالی که حضور معماری تاز ه ای در این کویها قابل مشاهده است، باید پرسید آیا تحوّلات و فرآیندهای معماری مرتبط با ساخت این کوی ها نقش آفرین اصلی شکل گیری این رهیافت بود ه اند؟

در این مقاله، بر این مبنا که بررسی تحوّلات معماری دخیل در شکل گیری این کوی ها نمی تواند تمام صحنه شکل گیری این کوی ها را ترسیم نماید و ضروری است به تحوّلات اجتماعی دخیل در پیدایش و پذیرش این کوی ها، بانیان و حامیان آنها نیز پرداخته شود -که بدون آنها حیات این کوی ها ممکن نمی شد- حکومت، مردم و معماران سه ضلع پیدایش این کوی ها دانسته شده و سهم هر یک از آنها در شکل گیری این رهیافت مورد کنکاش قرار گرفته است. رابطه یافته شده بین این عوامل و موضوع، در تصویر3 ارائه شده است. نوگرایی در دوره تاریخی مورد مطالعه یک ویژگی مشترک در این سه عامل می باشد که در این بررسی نقشی کلیدی ایفا می کند. به همین دلیل در سه بخش روند نوگرایی در حکومت، جامعه و معماری و اثرات آن بر موضوع مورد مطالعه مورد کاوش قرار گرفته است تا ابعاد مسأله روشن شود.

 

shahrara tehran,کوی شهر آرا,معماری کوی شهر آرا,شهرآرا,TEHRAN PAHLAVI ARCHITECTURE,

تصویر1- آپارتمانهای کوی شهرآرا.

 tehran old map,نقشه کوی های تهران,نقشه شهرکهای تهران,شهرکهای تهران در دوران پهلوی,

 تصویر2- موقعیت تعدادی از کوهای ساخته شده در تهران در فاصله سالهای 1330تا 1350ش. ماخذ: (کیا کجوری،1351، پیش فهرست)

pahlavi architecture,عوامل پیدایش کوهای مسکونی تهران,کوهای مسکونی تهران,شهرکهای مسکونی تهران,شهرکهای تهران در دوران پهلوی,

 تصویر3- الگوی یافته شده برای رابطه عوامل پیدایش کوهای مسکونی.

 

1- نوخواهی حکومت

نوخواهی حکومت و تأثیر آن بر جامعه و معماری در دو منظر پی گرفته می شود: یکی از منظر نقش تاز ه ای که حکومت برای خود قائل بود و دیگری چشم اندازی که برای توسعه و آینده کشور در نظر گرفته بود (تصویر 4.) پس از آن روند ورود دولت به ساخت کوی ها تشریح می شود.

1-1- دولت در نقش روزی بخش

از ابتدای دوران پهلوی، حکومت علاوه بر نقش قانونگذاری و اجرا، در نقش دولتِ روزی بخش نیز ظاهر شد و این نقش با شروع اجرای برنامه های توسعه اقتصادی- اجتماعی کشور در سال1327ش. به تدریج پر رنگ تر گردید (حبیبی، 1383 ،153) تمرکز دولت بر توسعه اقتصادی و خدمات دولتی، باعث افزایش قابل توجه کارگران کارخانه ها و کارمندان دولت شد. شمار بسیاری از فارغ التّحصیلان دبیرستان ها و دانشکده ها به صورت کارمند اداری، تکنسین حرفه ای، مدیر، آموزگار، قاضی، پزشک و یا استاد دانشگاه به بخش خدمات دولتی وارد می شدند (آبراهامیان،1389 ، 181) به طوری که بر اساس یک آمار حیرت انگیز در سال 1339 ش، دو سوم جمعیّت فعّال تهران کارمند بخش دولتی بودند (تکمیل همایون، 1379 ، 180)  بر اثر پیگیری این سیاست از سوی حکومت، طبقه متوسّط جدیدی شکل گرفت و به سرعت رشد کرد. روش زندگی این طبقه متوسّط جدید به دلیل روند آموزش، حرفه و ارتزاق به شدّت متأّثر از دولت بود و تمایل دولت به نوگرایی در امر سکونت می توانست این طبقه را به عنوان یک قشر مخاطب معماری به سوی تجربه شیوه جدید زیست سوق دهد و البته چنین نیز شد و همین طبقه یکی از قشرهای اصلی پذیرای سکونت در کوی های مسکونی جدید شد. از سوی دیگر دولت با پذیرش نقش سازمان دهنده امور و مشکلات، برای حل معضل کمبود مسکن در تهران و رفع شرایط نامناسب سکونت فقرا، به بخش تولید مسکن وارد شد . دولت به دنبال را ه حلی بود که به دلیل اینکه بحران مسکن و گرانی گسترده بود، سریع باشد، به علّت آنکه مخاطبان آن قشر عمدتاً متوسّط و ضعیف بودند، ارزان تمام شود و چون حجم کار گسترده بود، پیچیدگی کمتری داشته و آسان باشد. کوی های مسکونی جدید بر مبنای معماری نو چنین ویژگیهایی داشتند و دولت آنها را با تسهیلات بلند مدّت در اختیار متقاضیان قرار می داد.

2-1- مدرنیزاسیون با الگوپذیری و کمک غرب

پاره ای از تحوّلات سیاسی و نظامی مانند انقلاب مشروطه، اشغال متّفقین، برکناری رضاخان و سقوط دولت مصدّق و همچنین اقتصادی مانند مبادله نفت با کالاو یا فرهنگی مانند سفر شاهان به اروپا کمک نمودند تا حکومت پهلوی و سران آن متقاعد به برتری غرب مدرن شوند. در مقابل، حکومت سعی در کاهش فاصله با غرب مدرن نمود و برای این منظور اقداماتی چون به کارگیری مستشاران و مشاوران خارجی در کنار مسئولان تحصیل کرده غرب، ایجاد زیرساختهای جدید مانند جاده،خطوط تلگراف و را ه آهن سراسری، تغییر اقتصاد کشاورزی به اقتصاد صنعتی از طریق اصلاحات ارضی (آغاز دهه 40 ش.) و ایجاد صنایع مونتاژ را در دستور کار قرار داد. به این ترتیب اغلب ساختارهای سیاسی و اقتصادی کشور دستخوش تغییرات کلّی شد.

حکومت پهلوی به اجرای برنامه های مدرنیزاسیون در کشورداری بسنده نکرد و به دنبال تسرّی دادن نوگرایی به بدنه جامعه و تسریع این روند بود. برای این منظور در دوره پهلوی اول با اجبار و تحمیل و در دوره پهلوی دوم با تشویق و تبلیغ به اقداماتی پرداخت که برخی از آنها بدین قرارند:

  • تحوّل در تعلیم و تربیت: تأسیس مدارس نوین، استانداردسازی کتب درسی، تأسیس دانشگاهها، اعزام دانشجویان به خارج.
  • تغییر در پوشش و لباس (با هدف تناسب با زندگی نوین): تعویض اجباری لباسهای سنّتی با پوشش به سبک اروپایی درکارکنان دولت و در مرحله بعد همه مردم، نفی حجاب، فرمان به استفاده از کلاه پهلوی ⁶.

 pahlavi architecture,عوامل پیدایش کوهای مسکونی تهران,کوهای مسکونی تهران,شهرکهای مسکونی تهران,شهرکهای تهران در دوران پهلوی,نوخواهی حکومت در پیدایش کوهای مسکونی تهران,تصویر4- نقش نوخواهی حکومت در پیدایش کوهای مسکونی.

تغییر در علایق و سل