Email: caoi.ir@post.com Telegram ID: @caoiran

Study

 
دوران صد سالۀ تجدّد در شهرسازی و معماری ایران
*نویسنده: رضا مقتدر


مجله ایران نامه، بهار ۱۳۷۲ - سال یازدهم شماره ۲ - صفحات  ۲۵۹ تا ۲۷۰

شهرسازی دوران قاجار, شهرسازی دوران پهلوی, شهرسازی و معماری ایران, محمدرضا مقتدر, رضا مقتدر معمار, مجله ایران نامه, مطالعات شهرسازی ایران, شهرسازی ایران در دوران قاجاریه, شهرسازی و مدرنیسم

 * مهندس معمار

بررسی تاریخ شهرسازی و معماری‌ ایران‌ بـعد‌ از اسـلام نـشان می‌دهد که مسائل‌ شهرسازی،به معنای امروزی آن،در اغلب شهرهای سرزمین‌ ما مطرح نبوده‌ است.شـهر به آرامی،با رشد و توسعه‌ای تدریجی،و پیرو سنت‌های‌ معماری‌ زمان،سطوح آزاد‌ داخل‌ حـصار را در برمی‌گرفت و تغییراتی که در بافت‌ کالبدی آن،در نتیجۀ مسائل اقتصادی و یا رویدادهای سیاسی و مذهبی،به وجود می‌آمد تناسب‌ها و مقیاس‌های فضای شهر را دگرگون نمی‌کرد.اصفهان تنها شهری‌ بود که در اواخر قرن شانزدهم میلادی،با سلطنت شاه‌ عباس اول و با دخالت و قـدرت حکومت و کمک دانشمندانی چون شیخ بهایی و معماران زمان،از فضایی بسته به فضایی گشوده مبدل شد‌.این‌ شهر از محدودۀ حصار خود تجاوز کرد و به یاری طرحی هوشمندانه و پیشرو توسعه یافت‌ حدود یـک قـرن خطوط اصلی این طرح جامع از سوی پادشاهان سلسلۀ صفوی و حکومت آنان دنبال‌ شد‌ و در نتیجه مجموعه‌های معماری بی‌نظیری در بافت شهر به وجود آمد و اصفهان در زمره زیباترین شهرهای جهان قرار گرفت.در قرن هیجدهم و ابتدای قرن نوزدهم میلادی،که‌ دوران‌ انتقال معماری‌ صفویه یه معماری زندیه و بالاخره به معماری قاجار بود،در نتیجۀ ضعف‌ دولت‌های این زمان به تدریج کیفیت هنری و بـه خـصوص کیفیت ساختمانی و مصالح به کار گرفته‌ رو‌ به‌ انحطاط رفت.از دهه‌های اول‌ قرن‌ نوزدهم‌ که آوازۀ پیشرفت و ترقیات صنعتی اروپا،و تأثیر آن در شهرنشینی و مسائل شهری،به ایران رسید و اثری بیدارکننده در آن به‌ وجود‌ آورد‌،مـیل‌ بـه تـجدید بنای ممکلت و در نتیجه نیاز بـه‌ فـراگیری‌‌"عـلوم‌ جدیده‌"و تغییر اصول تعلیماتی حالت ضروری به خود گرفت.در نتیجه،در دوران ولایت عهدی عباس میرزا(۱۷۹۹‌-۱۸۳۳م‌)،که‌ خود در این کار پیشقدم‌ بود،دولت تـعدادی انـدک از‌ جـوانان را،به ابتکار و دستور او،برای فراگیری‌ علوم و حرفه‌های مـورد نـیاز راهی اروپا کرد.

از میان گروه‌ بعدی‌ محصلینی‌ که در سال ۱۸۴۳ م عازم دنیای غرب شدند عبد الرسول خان‌ و میرزا‌ رضا برای فـراگیری حـرفۀ مـهندسی انتخاب گردیدند.بازگشت این دو مصادف شد با دوران صدارات میرزا‌ تـقی‌ خان‌ امیر کبیر (۱۸۴۷-۱۸۵۱ م) ،مرد بزرگ و روشنفکر ایران که تحت تأثیر پیشرفت‌‌ های‌ روسیه‌ و عثمانی قرار گرفته و به سـیر تـرقی مـلل غرب و به موجبات‌ انحطاط اوضاع ایران واقف‌ گردیده‌ بود‌.امیر کـبیر از بـدو خدمت برای‌ تجدید بنای کشور تلاش همه جانبه ای را آغاز‌ کرد‌ و دست به یک‌ رشته اصلاحات اسـاسی زد کـه مـهمترین آن‌ها،از نظر مطالب‌ طرح‌ شده‌ در این نوشته،ایجاد«مرکز تعلیم و تعلّم»اسـت.بـرای تـدریس در این مدرسۀ عالی‌‌ که‌ بالاخره با نام‌"دارالفنون‌" شروع به کار کرد تعلیمات مـدرن غـربی از‌ طـریق‌ استادان‌‌"فرنگی‌"به ایران راه یافت.بنای این ساختمان که در داخل حصار ارگ سلطانی قرار‌ مـی‌گرفت‌ بـه میرزا رضای نامبرده‌ در بالا محول شد.ساختمان دارالفنون مجموعۀ‌ ساده‌ای‌ بود‌ از کلاس‌ها و آزمـایشگاه‌ها کـه،بـا راهروی عریض متکی به قوس‌های نیمه بیضوی، دورا دور باغچه‌ مرکزی‌ را‌ گرفته بود.قسمتی از اطاق‌های کـار در طـبقۀ دوم‌ قرار داشت.نقشه‌های‌ میرزا‌ رضای مهندس باشی برای اجرای ساختمان در اختیار مـحمد تـقی مـعمار باشی قرار گرفت.ساختمان دار‌ الفنون‌،که احتمالا اولین‌ بنای دولتی است که توسط یک مـعمار ایـرانی تحصیل‌ کردۀ"فرنگ‌"طراحی شده، در نوامبر ۱۸۵۱ م.افتتاح‌ شد‌،درست‌ در همان زمان کـه بـانی بـزرگ آن‌،امیر‌ کبیر،در باغ فین کاشان در تبعید بسر می‌برد و در انتظار سرنوشت شوم‌‌ خود‌ بود.

مـدرسۀ دارالفـنون،کـه‌ در‌ آن برای‌ تعلیم‌ از‌ روش‌های اروپایی استفاده می‌شد، منشاء تحولات‌ فکری‌ مهمی در ایران گـردید.در واقـع،می‌توان این مدرسه را راهگشای‌ تعلیمات‌ عالیۀ جدید و وسیلۀ ترویج علوم در‌ نیمۀ دوم قرن نوزدهم‌‌ میلادی‌ در ایـران دانـست.فارغ التحصیلان‌ این‌ مدرسۀ عالی گروه روشنفکرانی‌ را در ایران به وجود آوردند کـه بـه نهضت‌ تجددخواهی‌ و مبارزه با خرافات‌ و به نـشر‌ افـکار‌ آزادیـخواهانه‌ در عهد ناصری‌ کمک‌ فراوان کرد.در دار‌ الفنون‌‌ از مـیان دروس مـتعدد،ریاضی،مهندسی،طراحی ونقشه برداری نیز تدریس‌ می‌شد و در اولین‌ دورۀ آن دوازده دانشجو در رشتۀ مـهندسی‌ نـام‌ نویسی کرده‌‌ بودند‌.تهیۀ چـند نـقشۀ ارزندۀ قـدیمی‌،و بـه خـصوص نقشه‌های پایتخت در سال‌های ۱۸۵۷ و ۱۸۹۰ م را مرهون گروه مـهندسی ایـن مدرسه هستیم‌.نقشۀ اول را مهندس اگوست کرشیش(Auguste‌ Krziz‌)اطریشی‌،معلم‌ معماری‌، ریاضی و هندسه بـا‌ کـمک‌ شاگردانش،محمد تقی خان که از او نـام بردیم و ذو الفقار بیک-و نـقشۀ دوم را مـیرزا‌ عبد‌ الغفار‌ خان،ملقب بـه نـجم الدوله،امضاء کرده‌اند‌.

درمیان‌ گروه‌ محصلین‌ اعزامی‌ به‌ اروپا(در سال ۱۸۵۷  م)،که بیشتر آن‌ را دانشجویان دار الفـنون تـشکیل می‌دادند،شخصی بود به نـام مـیرزا مـهدیخان‌ که طی هـشت سـال اقامت در فرانسه و اخذ‌ دیـپلم دبـیرستان (Baccalaureat) و دیپلم مهندسی از اکل سانترال(Ecole Centrale)با تخصص در رشتۀ معماری در سال( ۱۸۶۴ م ) راهی میهن شد.میرزا مـهدی خـان در تهران سال‌ها سرگردان بود و دوران‌ بـسیار‌ مـشکلی را گذرانید تـا ایـنکه بـا کمک استاد محمد مـعمار قمی و حاج ابو الحسن معمار باشی مأمور تهیۀ قسمتی از نقشه‌های‌ مسجد سپهسالار و عمارت بهارستان شـد(۱۸۷۸ م).طـرح تعدادی‌ از‌ ساختمان‌های دولتمندان عصر را نیز بـه مـیرزا مـهدی خـان شـقاقی که به لقـب‌ مـمتحن الدوله مفتخر شده بود نسبت می‌دهند.با میرزا رضای‌ مهندس‌ باشی‌ و سپس میرزا مهدی خان‌،که‌ هـردو تـحت تـأثیر اصول و قواعد حرفه‌ای‌ دنیای غرب بودند،حـرفۀ طـراحی مـعماری از حـرفۀ مـعمار سـازندۀ بنا جدا می‌شود.
ممتحن الدوله در آثار خود‌ عناصری‌ از معماری اروپایی را‌ دخالت‌ داد.یکی‌ از ره آوردهای او که با استقبال فراوان روبرو شد طرح سرسراهای بزرگ و پلکان‌های باز به سبک اروپایی بود که جـای راهروها و پله‌های بستۀ معماری سنتی را‌ می‌گرفت‌.از اینرو بود که در سال ۱۸۸۵ م،محمود خان‌ ناصر الملک،وزیر خارجۀ وقت،تهیۀ طرح پله‌ای شبیه پلۀ کاخ‌"بوکینگهام‌ پالاس‌"را به او سفارش داد! معماری دورۀ قـاجار‌،کـه‌ در نیمۀ اول قرن نوزدهم میلادی در دنبال روی از معماری سنتی قرون گذشته به تدریج به کیفیت پایین‌تری‌ رسیده بود، درنیمۀ دوم همان قرن یکسره آسیب پذیرشد.به علت‌ ارتباط‌ با‌ دنیای‌ غرب و گـرایش زمـان،معماری این دوره به آسانی تحت تأثیر معماری‌ اروپایی قرار گرفت که از ‌‌راه‌ روسیه و قفقاز و ترکیه از شمال،و خلیج فارس‌ بوشهر از جنوب،به ایران رسـیده‌ بـود‌.معمارهای‌ معروف محلی نیز تـا حـدی طرز فکر و سلیقۀ تازه را دنبال کردند.یکی از این‌ امکانات تازه که سیمای اغلب‌ شهرهای بزرگ ایران را تغییر داد پوشش ساختمان‌ها‌ با داربست چوبی و شیروانی‌ بـود‌ کـه جای بام‌های طاقی و گـنبدی را مـی‌گرفت.علی محمد خان‌ معمار باشی،یکی از معماران معروف این دوره است که طرح ساختمان‌های‌ صاحب قرانیه،سلطنت آباد و عشرت آباد را به او‌ نسبت می‌دهند و در آثارش‌ آمیزش معماری سنتی با معماری غریبه بـه چـشم می‌خورد.در همین دوره‌ در معماری ساختمان‌های داخل ارگ سلطانی نیز به پیروی سلیقۀ زمان تغییرات‌ مهمی داده شد‌.

در‌ تمام دورانی،که ساختمان‌های حکومتی و اعیانی با معماری غربی و روسی‌ ترکیب می‌شد،ساختمان‌های مسکونی مـتوسط در سـطح شهر و بـه خصوص‌ در محلات قدیمی تا حدی هم شکل و هم آهنگ با‌ ویژگی‌ها‌ و خصوصیات معماری‌ سنتی بنا می‌شد.بـه این ترتیب که فضای خانه فضای بسته‌ای بود که به وسـیلۀ هـشتی و یـا راهرویی به معبر خارج ارتباط پیدا می‌کرد."اطاق دم دری‌‌"جنبۀ‌ بیرونی خانه را داشت و بقیه اطاق‌ها،با چـند ‌ ‌پلـه ارتفاع،حیاط مرکزی را که‌ در میان آن حوض آب قرار داشت دور می‌زد.اطاق‌های رو به جنوب بـیشتر در‌ زمستان‌ و اطـاق‌های‌ رو به شمال و زیرزمین و بام‌ خانه‌ برای‌ زندگی تابستانی‌ مناسب بود.زیرزمین،آب انبار و گاه آشـپزخانه و سرویس‌های خانه با چند پله‌ پایین می‌رفت و زیر اطاق‌ها قرار می‌گرفت‌.عناصر‌ مـسکن‌ در معماری عامیانه به‌ صـورت الگـویی همگانی درآمده‌ بود‌ و به خوبی جوابگوی شرایط اقلیمی محیط خود می‌شد.در اواخر قرن نوزدهم،با استقرار سفارت خانه‌ها و نمایندگی‌ها و اقامت اتباع خارجی در ساختمان های اعیانی در شمال شهر و در داخل حصار ناصری (۱۸۷۰م) و بیرون از حصار قدیم تهران، تاثیر معماری غربی را در ترکیب فضاهای داخلی نیز می بینیم. به این ترتیب که به تدریج از سطوح ساختمان "بیرونی" کاسته می شود و قسمت پذیرایی به داخل ساختمان اصلی راه می یابد. آنچه که امروزه "سالن" یا "میهمان خانه" نامیده می شود از این تاریخ به صورت عنصر جدیدی وارد معماری مسکونی شد. یکی از بهترین نمونه های موجود از آمیزه سنتی و معماری غربی و روسی ساختمان پاشاخان امیر بهادر، (۱۸۹۴-۱۹۰۶م) وزیر دربار مظفرالدین شاه است که پس از او مورد استفاده انجمن آثار ملی قرار گرفت. در این ساختمان عناصر معماری سنتی در طبقه هم کف به کار رفته است: طاقهای ضربی، گهواره ای و چهاربخشی، تالار چهار ستونی به شیوۀ قديم، ایوان بزرگ سراسری، همگی از عناصر شناخته شده معماری ایرانی است. در مقابل، راهروی عریض مرکزی، پله دوپاگردی، ستونهای تقلیدی، سربخاری های بزرگ و گچ بری با نقش های غربی، صراحی های دست انداز، در و پنجره های کلاسیک که جای "اوروسی های شرقی" را می گیرد همگی عناصر معماری غریبه ای است که در شکل گیری معماری مسکونی دولتمندان این دوره ظاهر میشود. در تهران، ساختمان علیقلی خان سردار اسعد که بعدها به باشگاه بانک ملی تبدیل شد و ساختمان قوام السلطنه که اکنون موزه آبگینه است نیز در زمره ساختمان های این دوره اند که در آنها نحوه تفکر معماران و نوآوری زمان به چشم می خورد.
درمورد بافت شهری نیز عناصر تازه ای از تمدن غربی اجتنا